ترامپ، نتانیاهو و ایران؛ منطقه در انتظار تصمیم تاریخی آمریکا
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از اکوایران، همزمان با طرح احتمال پذیرش غنیسازی نمادین از سوی دولت ترامپ، فضای دیپلماسی و تهدید بهطور همزمان بر پرونده هستهای ایران سایه انداخته است. واشنگتن از یکسو اعلام کرده در انتظار پیشنهاد بسیار مفصل تهران است و از سوی دیگر گزینههای دیگر را بررسی میکند؛ در این میان، سیاستهای اسرائیل معادلهی منطقه را پیچیدهتر کرده است.
غنی سازی نمادین؟
به ادعای باراک راوید، گزارشگر آکسیوس، به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی، دولت ترامپ آماده است پیشنهادی را بررسی کند که به ایران اجازه غنیسازی نمادین بدهد، مشروط بر آنکه هیچ مسیر ممکنی به سوی ساخت بمب هستهای باقی نگذارد. این موضوع نشان میدهد که شاید هرچند اندک، روزنهای میان خطوط قرمز تعیینشده از سوی آمریکا و ایران برای دستیابی به توافقی به منظور محدود کردن توان هستهای ایران و جلوگیری از جنگ وجود داشته باشد. با این حال، همزمان گزینههای نظامی نیز به ترامپ ارائه شده است.
مقامهای آمریکایی به راوید گفتهاند سطح انتظارات از پیشنهاد هستهای آینده ایران بسیار بالاست، زیرا این طرح باید بسیاری از بدبینان درون دولت ترامپ و نیز در منطقه را قانع کند. این مقام ارشد آمریکایی گفت: «ترامپ آماده پذیرش توافقی خواهد بود که اساسی باشد و بتواند آن را از نظر سیاسی در داخل کشور عرضه کند. اگر میخواهیم حمله نشود، باید پیشنهادی به ما داده شود که نتوانیم ردش کنیم. مدام این پنجره فرصت از دست میرود. اگر بازی دربیاورند، صبر زیادی در کار نخواهد بود».
صبر و افزایش اهرم فشار
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه گفت پیشنهاد ایران طی دو یا سه روز آینده نهایی خواهد شد؛ هرچند مقامهای آمریکایی و اسرائیلی به آکسیوس گفتهاند ترامپ ممکن است همین آخر هفته دستور به اقدام دهد. برخی از مشاوران ترامپ به او توصیه کردهاند صبور باشد. آنها ادعا میکنند هرچه زمان بگذرد و استقرار نظامی آمریکا در منطقه افزایش یابد، اهرم فشار ترامپ نیز بیشتر خواهد شد. اما حتی برخی از نزدیکترین مشاوران ترامپ نیز اذعان دارند که نمیدانند او چه تصمیمی خواهد گرفت یا چه زمانی آن را اجرا خواهد کرد.
یکی از مشاوران ارشد ترامپ گفت: «رئیسجمهور هنوز تصمیم به حمله نگرفته است. این را میدانم چون هنوز حمله نکردهایم. شاید هرگز چنین نکند. ممکن است فردا صبح بیدار شود و بگوید: تمام شد». این مشاور گفت پنتاگون گزینههای متعددی به ترامپ ارائه کرده است. او افزود: «برای هر سناریویی طرح دارند؛ هیچکس نمیداند رئیسجمهور کدام را انتخاب میکند. حتی فکر نمیکنم خودش هم بداند.» یکی دیگر از مشاوران ارشد ترامپ گفت: «ترامپ گزینههایش را باز نگه داشته است. ممکن است هر لحظه تصمیم بگیرد». آنا کلی سخنگوی کاخ سفید، گفت: «رسانهها هرچقدر میخواهند درباره تفکر رئیسجمهور گمانهزنی کنند، اما فقط خود رئیسجمهور ترامپ میداند چه خواهد کرد یا نخواهد کرد».
حق غنی سازی ایران
مواضع علنی آمریکا و ایران درباره غنیسازی ظاهراً ناسازگار است، اما اظهارات عراقچی و مقام ارشد آمریکایی نشان میدهد هنوز اندکی فضا برای توافق وجود دارد. ایران در حال حاضر اورانیوم غنیسازی نمیکند، زیرا سانتریفیوژهای تأسیسات هستهایاش عمدتاً در حملات هوایی ژوئن گذشته آسیب دیدهاند. آمریکا و اسرائیل گفتهاند اگر غنیسازی از سر گرفته شود، دوباره حمله خواهند کرد. اما تهران صراحتاً اعلام کرده ایران از حق غنیسازی خود صرفنظر نخواهد کرد. با این حال ترامپ بارها از جمله هفته گذشته، گفته است نمیخواهد ایران توانایی غنیسازی داشته باشد.
عراقچی روز جمعه در برنامه مورنینگ جو گفت طرف آمریکایی در مذاکرات روز سهشنبه ژنو از ایران نخواسته بود با «غنیسازی صفر» موافقت کند. او همچنین این موضوع را رد کرد که ایران در این مذاکرات پیشنهاد تعلیق موقت برنامه غنیسازی خود را داده باشد. عراقچی گفت: «آنچه اکنون درباره آن گفتوگو میکنیم این است که چگونه اطمینان حاصل شود برنامه هستهای ایران، از جمله غنیسازی، صلحآمیز است و برای همیشه صلحآمیز باقی خواهد ماند.» او افزود ایران در ازای کاهش تحریمهای آمریکا اقدامات اعتمادساز انجام خواهد داد. پس از مذاکرات ژنو، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، از عراقچی خواستند پیشنهادی تفصیلی ارائه دهد که همه نگرانیهای آمریکا درباره برنامه هستهای ایران را دربر گیرد.
به سوی یک توافق برد – برد
یک مقام ارشد آمریکایی گفت ویتکاف و کوشنر به عراقچی گفتهاند موضع ترامپ «غنیسازی صفر» در خاک ایران است. با این حال، این مقام افزود اگر پیشنهاد ایران شامل «غنیسازی محدود و نمادین» باشد و ایرانیها با جزئیات نشان دهند که هیچ تهدیدی ایجاد نمیکند، آمریکا آن را بررسی خواهد کرد. منبعی آگاه از مذاکرات به آکسیوس گفت میانجیهای عمانی و قطری در روزهای اخیر به ایران و آمریکا گفتهاند هر توافقی باید به هر دو طرف امکان اعلام پیروزی بدهد و در صورت امکان، برای کشورهای خلیج فارس و اسرائیل نیز قابلقبول باشد.
عراقچی نیز در مصاحبه روز جمعه به این موضوع اشاره کرد و گفت: «این باید توافقی برد-برد باشد. بخش دشوار همین است. باید منافع و نگرانیهای هر دو طرف را در نظر بگیرد». در حالی که منطقه خود را برای جنگ آماده میکند، مقام آمریکایی تأکید کرد واشنگتن پیش از تصمیمگیری درباره گام بعدی و احتمال برگزاری دور دیگری از مذاکرات، منتظر پیشنهاد ایران خواهد ماند. ترامپ روز جمعه گفت ایران بهتر است درباره یک توافق منصفانه مذاکره کند. عراقچی به مورنینگ جو گفت پیشنویس پیشنهاد ایران پس از تأیید نهایی مقامات سیاسی در تهران، در اختیار آمریکا قرار خواهد گرفت. او گفت این طرح شامل «تعهدات سیاسی و اقدامات فنی» برای تضمین صلحآمیز بودن برنامه هستهای ایران خواهد بود.
مقام آمریکایی تأکید کرد هر پیشنهادی باید «بسیار مفصل» باشد و نشان دهد برنامه هستهای ایران «بیخطر» است. او گفت: «خواهیم دید چه چیزی را مکتوب به ما میدهند. بر اساس آن خواهیم سنجید چقدر جدی هستند. توپ در زمین آنهاست». عراقچی گفت رافائل گروسی، مدیرکل نهاد ناظر هستهای سازمان ملل، در مذاکرات مشارکت دارد و «اقدامات فنی» را پیشنهاد داده تا اطمینان حاصل شود برنامه هستهای ایران «به اهداف غیرصلحآمیز منحرف نشود.» چنین «اقدامات فنی» میتواند به معنای بازگشت بازرسان سازمان ملل به ایران با مأموریتی گسترده برای نظارت باشد، و نیز انتقال یا رقیقسازی ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا که در تأسیسات هستهای ایران و در پی بمبارانهای آمریکا و اسرائیل مدفون شده است.
نتانیاهو بر حمله به ایران پافشاری میکند
در این شرایط، به نوشته بن کاسپیت، تحلیلگر المانیتور، مقامهای نظامی اسرائیل به نتانیاهو هشدار دادهاند که از کارزار علنی برای تشویق آمریکا به حمله به ایران احتمالا با مشارکت اسرائیل خودداری کند. به گفته آنان، چنین موضعی نهتنها خطر حملات تلافیجویانه علیه اسرائیل را افزایش میدهد، بلکه این رژیم را در جایگاه بازیگری قرار میدهد که ایالات متحده را به سوی جنگی بیمعنا سوق داده است. برای بسیاری از ناظران، حمایت آشکار نتانیاهو از حمله آمریکا یادآور رویدادهای منتهی به تهاجم سال ۲۰۰۳ به عراق است. نتانیاهو که در انتخابات سال ۲۰۰۰ شکست خورده بود و در آن زمان خارج از قدرت اما همچنان چهرهای برجسته در حوزه امنیتی اسرائیل به شمار میرفت، در سپتامبر ۲۰۰۲ به واشنگتن رفت و در مقام یک شهروند نگران کوشید قانونگذاران آمریکایی را متقاعد کند که حمله به عراق برای سرنگونی صدام حسین ضروری است.
کنگره مجوز حملهای را صادر کرد که در مارس ۲۰۰۳ آغاز شد و به سرعت صدام حسین را سرنگون کرد، اما در بلندمدت نیروهای آمریکایی را درگیر جنگی خونین ساخت و دورهای طولانی از بیثباتی را در عراق رقم زد. جنگ عراق نهتنها مقاومت را مهار نکرد، بلکه نتیجهای معکوس داشت: بازدارندگی متقابل دیرینه میان ایران و عراق را برهم زد و نفوذ تهران را در منطقه و فراتر از آن گسترش داد. تلاش اسرائیل برای سپردن رهبری کارزار علیه صدام حسین به آمریکا بازتاب یک اصل بنیادین است: هر اقدام بزرگ برای مهار نیروهای مخالف منطقهای باید به رهبری ایالات متحده و متحدان غربی آن انجام شود، نه توسط خود اسرائیل.
ترامپ در جایگاه هدایتکننده
ترامپ، بدون مراجعه به کنگره رهبری اقدامات علیه ایران را بر عهده گرفته است. اسرائیل برخلاف سیاست دیرینه خود، اکنون اصرار دارد در خط مقدم قرار گیرد. مقامهای نظامی به نتانیاهو درباره این رویکرد هشدار دادهاند و دو دلیل آوردهاند: نخست، خطر تبدیل حمله به ایران به جنگی طولانی و پیچیده با حملات متقابل ایران به خاک اسرائیل؛ دوم، متهم شدن اسرائیل به کشاندن آمریکا به جنگی غیرضروری.
نتانیاهو این توصیهها را نادیده گرفته و در عوض خواهان مشارکت در هر اقدامی است که به حمله تهران بینجامد؛ یک منبع ارشد امنیتی اسرائیل که نخواست نامش فاش شود، درباره احتمال حمله آمریکا به المانیتور گفت: «چنین اقدامی کل منطقه را در سطحی که در صد سال گذشته دیده نشده، تحت تأثیر قرار خواهد داد. به گونه ای که نظم خاورمیانه را از نو بنا می کند».
نگرانیها درباره رویکرد ترامپ
با توجه به پیامدهای بالقوه تغییردهنده منطقهای یک حمله آمریکا، سخنرانی ترامپ در روز پنجشنبه در نشست «هیأت صلح» تازهتأسیس او برخی مقامهای ارشد دیپلماتیک اسرائیل را نگران کرده است. یک مقام ارشد دیپلماتیک اسرائیلی که نخواست نامش فاش شود به المانیتور گفت: «رئیسجمهور اصلاً درباره موشکهای بالستیک صحبت نکرد. این مسئله پرسشهایی ایجاد میکند درباره اینکه آیا او تصمیم گرفته فقط پروژه هستهای را هدف قرار دهد و به دنبال توافقی سریع با ایران است، یا اینکه همه اینها صرفاً مانوری برای گرفتن امتیاز از ایران در مذاکرات است».
ادامه اختلافات بر سر برنامه هستهای و موشکی ایران، همزمان با اعزام ناوها و سامانههای پدافندی آمریکا به منطقه، دیپلماسی شکننده را در سایه تهدید جنگ قرار داده است.
نمایندگان آمریکا و ایران سهشنبه گذشته در ژنو دور دوم مذاکرات را برگزار کردند، پس از آنکه دور نخست در ۶ فوریه در عمان برگزار شده بود. دو طرف اعلام کردند پیشرفتهایی حاصل شده، اما شکافهای مهم همچنان باقی است. مقامهای ارشد دیپلماتیک اسرائیل همچنین درباره اظهارنظر ترامپ در روز پنجشنبه که گفته بود جهان ظرف ۱۰ روز خواهد دانست «چه اتفاقی در حال رخ دادن است» دچار تردید شدهاند. آیا این سخن به معنای خرید زمان بیشتر برای مذاکرات است، یا فریبی مشابه آنچه کاخ سفید در ژوئن سال گذشته به کار برد تا پیش از حمله اسرائیل، ایران را در وضعیت غافلگیری نگه دارد؟
سرنوشت سیاسی نتانیاهو
در همین حال، با ادامه تقویت نظامی آمریکا در منطقه و گمانهزنیهای مداوم درباره حمله قریبالوقوع، اسرائیلیها در وضعیت اضطراب به سر میبرند. برای نسلهای قدیمیتر، این فضا یادآور ماههای پیش از جنگ ۱۹۶۷ است، زمانی که دولت در حال بررسی حمله پیشدستانه علیه مصر و سوریه بود. آن انتظار پرتنش زمانی پایان یافت که نخستوزیر لوی اشکول دستور حمله را صادر کرد و معادلات تغییر یافت. اکنون، نزدیک به ۶۰ سال بعد، نتانیاهو منتظر است ترامپ دستور را صادر کند و به اضطراب و گمانهزنیها پایان دهد.
محاسبات نتانیاهو تنها از منظر امنیتی نیست، بلکه نگرانیهای شخصی نیز در آن دخیل است. آینده سیاسی او پس از حمله حماس در سال ۲۰۲۳ و این احساس در اسرائیل که کابینه مسئول شکستهای سیاسی و نظامی منجر به آن حمله بوده، متزلزل شده است. حمله آمریکا میتواند شانس بقای سیاسی او را در انتخابات برنامهریزیشده برای اواخر امسال بهطور چشمگیری افزایش دهد. بر اساس نظرسنجی منتشرشده در روز جمعه از سوی معاریو، حزب لیکود در صورت برگزاری انتخابات امروز ۲۶ کرسی کنست را به دست میآورد، در حالی که در ژانویه ۲۵ کرسی داشت.
