«سیاه چاله بزرگ» در اقتصاد ایران | شقاقی شهری: جذابیت تولید و سرمایهگذاری از بین رفته
به گزارش اقتصادنیوز، در حالیکه بحران اشتغال و کاهش امید به آینده به یکی از مهمترین دغدغههای جامعه ایران تبدیل شده، بررسی ریشههای این وضعیت بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند آنچه امروز در بازار کار دیده میشود، نه حاصل یک شوک مقطعی، بلکه نتیجه انباشت سیاستهای نادرست و ساختارهای ناکارآمد در اقتصاد ایران است.
سیاه چاله در اقتصاد ایران
در همین چارچوب، وحید شقاقی شهری، اقتصاددان، در گفتگویی با اقتصادنیوز به کالبدشکافی وضعیت اشتغال و ریشههای بحرانهای اقتصادی در ایران پرداخت.
این تحلیلگر اقتصادی گفت: اتفاقی که در کشور افتاده، محصول سیاستهای غلط اقتصادی است که ریشهای طولانیمدت دارد و صرفاً مربوط به یک دوره کوتاهمدت نیست.
او افزود: ما یک سیاهچالهای را در اقتصاد ایران ساختهایم که این سیاهچاله بحرانزا بوده و هر امکانات و منابعی که وارد آن شده یا توسط قدرت مکش آن به داخل جذب شده، در نهایت به بحران تبدیل شده است.
شقاقی شهری تصریح کرد: این سیاهچاله در حوزه سرمایهگذاری و تولید نیز بحرانزا بوده و مؤلفههای آن شامل اقتصاد دستوری، محیط انحصاری، غیررقابتی و شبهدولتی، و رانتمحوری در واردات به جای صادراتمحوری است.
جذابیت رانتِ واردات در اقتصاد ایران
شقاقی شهری خاطرنشان کرد: جذابیت رانتِ واردات در اقتصاد ایران، در کنار نظام مالیاتی غیرهدفمند و مخل تولید، از دیگر ارکان این سیاهچاله هستند.
او ادامه داد: نهادهای ناکارآمد تأمین مالی، بهویژه بانکداری کشور که رانتی عمل کرده و به جای حمایت از تولید و بخش خصوصی، درگیر بنگاهداری و منافع زیرمجموعههای خود بوده است، در کنار ضعف حکمرانی اقتصادی مبتنی بر اقتصاد نفتی و سنتی، این ساختار بحرانزا را تکمیل کردهاند.
او تأکید کرد: این سیاهچاله به دلیل اتکا بر رانت و فساد، موجب هدررفت منابع و سرمایههای کشور شده و جذابیت تولید و سرمایهگذاری را از بین برده است که خروجی آن چیزی جز بحران سرمایهگذاری، کاهش انباشت سرمایه و در نهایت ضربه سنگین به اشتغال نیست.
وقتی سرمایهگذاری جذابیتی ندارد، اشتغال مستقیماً تحت تأثیر قرار میگیرد
این تحلیلگر اقتصادی اظهار داشت: اشتغال یک متغیر معلول است که علت آن تولید و سرمایهگذاری است؛ بنابراین وقتی سرمایهگذاری جذابیتی ندارد، اشتغال مستقیماً تحت تأثیر قرار میگیرد.
وی افزود: این سیاهچاله در ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته نه تنها منهدم نشده، بلکه مدام بزرگتر شده است و تحریمها نیز با فراهم کردن فرصت توجیه برای ذینفعان، آن را پرقدرتتر کردهاند؛ در شرایط تحریم، ذینفعان با شعارهایی نظیر اینکه اکنون وقتِ انحصارزدایی، رقابتپذیری، شفافیت و رانتزدایی نیست، راه را بر اصلاحات بستهاند و موجب تعمیق این سیاهچاله شدهاند.
او با اشاره به وضعیت کنونی بیان کرد: اکنون این سیاهچاله با قدرت مکش بالا، منابع را جذب کرده و در حوزههای آب، بانک، صندوقهای بازنشستگی و انرژی بحران تولید میکند.
او تصریح کرد: تحریمها باعث شده سیاهچالهای که بر پایه عدم شایستهسالاری و عدم حمایت از تولید بنا شده بود، بزرگتر شود و تمام اصولی که باید از کسبوکار حمایت میکردند، از بین بروند.
وی افزود: در این اقتصاد دستوری و رانتی، اصل اول سرمایهگذاری یعنی رقابت به نفع انحصارها و دولتیها مصادره شده و در نتیجه، فرصتِ حضورِ جمعیتِ جوانِ در سنِ کار به دلیل نبودِ جذابیت در تولید و حضور برجسته این سیاه چاله و ذینفعان، در حال از دست رفتن است.
شقاقی شهری خاطرنشان کرد: ذینفعان پشتصحنه که منافع هزاران میلیارد تومانی دارند، تاکنون اجازه انهدام این سیاهچاله و انجام اصلاحات ساختاری را ندادهاند.
مهمترین مؤلفه امید در جامعه را از دست داده ایم زیرا…
وی در ادامه در خصوص شاخصهای اقتصادی و تأثیرات اجتماعی آن گفت: گزارشهای اخیر، از جمله شاخص مدیران خرید (شامخ) اتاق بازرگانی، نشاندهنده وضعیت بسیار نامناسب کسبوکارها است.
وی افزود: داشتن شغل یا امید به یافتن شغل متناسب با تخصص، مهمترین مؤلفه امید در جامعه است که ما در حال از دست دادن آن هستیم.
وی تصریح کرد: جوانان به این نتیجه رسیدهاند که یا به دلیل شرایط سخت بنگاهها ناشی از بیثباتی، نااطمینانی، جهشهای ارزی و عدم حمایتهای مالیاتی و بیمهای تعدیل میشوند، یا حتی در صورت تحصیل، امیدی به یافتن شغل آبرومند با درآمدی که کفاف زندگی را بدهد ندارند.
ناامیدی ریشه اعتراضات و نارضایتیها است
او تأکید کرد: این ناامیدی ریشه اعتراضات و نارضایتیها است و برای کنترل آن، باید امید به آینده را از طریق ایجاد محیط مساعد اقتصادی و اصلاحات اساسی زنده کرد.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: فضای کسبوکار در ایران به شدت بسته است و حتی اگر جوانی بخواهد با سرمایه خود کاری را آغاز کند، در همان مراحل اولیه و در نطفه، به دلیل انحصارات گسترده خفه میشود.
او گفت: اگرچه اصلاحات اقتصادی زمانبر است، اما شروع آن میتواند مانند شروع ورزش برای فردی با کبد چرب، امید به بهبودی در آینده را تزریق کند و از بدتر شدن وضعیت جلوگیری نماید.
وی افزود: هنر اصلاحات در تغییر ریل حکمرانی و تزریق امید به جامعه است تا جوانان بدانند در آینده میتوانند کسبوکاری برپا کنند.
۱۵ سال تحریم زیرساختها را فرسوده کرده است
شقاقی شهری در خصوص اولویتهای اصلاحی دولت اظهار داشت: ما به مجموعهای همزمان از اصلاحات نیاز داریم که شامل اصلاحات سیاسی داخلی، اصلاحات در سطح بینالملل برای رفع تحریمها و اصلاحات اقتصادی است.
وی تصریح کرد: ۱۵ سال تحریم زیرساختها را فرسوده کرده است؛ اما اصلاحات بینالمللی بدون اصلاحات اقتصادی و سیاسی داخلی جواب نمیدهد.
وی افزود: نباید با دست خالی به مذاکره رفت؛ شروع همزمان اصلاحات نهادی، تقویت حقوق مالکیت، اصلاحات در حزبگرایی و تغییر ریل حکمرانی به نفع بخش خصوصی، پیامی مثبت به داخل و خارج صادر میکند و قدرت چانهزنی کشور را افزایش میدهد.
ضرورت تفاهم مدیران ارشد برای انهدام سیاه چاله اقتصادی
او با انتقاد از نگاههای تکبعدی در دولتهای گذشته گفت: نمیتوان با یک موتورِ روشنِ هواپیما پرواز کرد؛ تمرکز صرف بر سیاست خارجی یا فقط اقتصاد داخلی بدون تعادل، منجر به انحراف میشود.
شقاقی شهری خاطرنشان کرد: ما با چالشهای سهمگینی چون تورم پایدار، جهش ارزی، فرسودگی زیرساختها و بحرانهای انرژی و آب مواجهیم که حل آنها نیازمند تفاهم مدیران ارشد برای انهدام سیاهچاله اقتصادی و ایجاد احزاب شناسنامهدار و افزایش شفافیت در نهادهای سیاسی و فرهنگی همچون صداوسیما است.
او در پایان تأکید کرد: رفع بحرانهایی نظیر ناترازی برق و انرژی تنها با حضور بخش خصوصی پویا ممکن است، اما متأسفانه اکنون نهادهایی مانند اتاق بازرگانی ضعیف شدهاند و ذینفعان مالی و نگرشهای تندرو که از این به همریختگی سود میبرند، مانع اصلی انجام این اصلاحات ضروری هستند.
