مسیر باریک و پرخطر مذاکرات ایران و آمریکا
المانیتور در گزارشی نوشت: عباس عراقچی وزیرخارجه ایران پس از گفتوگو با طرف آمریکایی در ژنو به تلویزیون دولتی ایران گفت که بر سر اصول راهنما برای تدوین متن احتمالی یک توافق، تفاهم حاصل شده است. با این حال تاکید کرد که هر دو طرف همچنان مواضع مشخصی دارند و نزدیک کردن این اختلافات زمانبر خواهد بود. ضمن آنکه تاریخ دور بعدی مذاکرات هنوز مشخص نشده است. با این حال، خوشبینی تهران در پسزمینهای از لحن تند و صفآرایی راهبردی قرار دارد.
رهبری ایران نیز همزمان با برگزاری نشست دیپلماتها در ژنو، بار دیگر بر مخالفت ایران با پذیرش پیششرطهای آمریکا تاکید کرده و رویکرد واشنگتن در مذاکرات هستهای را احمقانه توصیف کردند و گفتند نتیجه نباید از پیش تعیین شده باشد. ایشان مستقیما به اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اشاره کردند و گفتند او قادر به تحمیل تغییر رژیم در ایران نیست.
رهبر ایران با اشاره به استقرار ناوهای آمریکایی و ناوهای هواپیمابر در خلیج فارس هشدار دادند که سلاحهای ایران میتوانند آنها را به قعر دریا بفرستند.
هشدارهای پرشمار ایران
زمانبندی این سخنان با تشدید فعالیتهای نظامی در همان آبها همزمان بود. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی رزمایش کنترل هوشمند را در تنگه هرمز و جزایر کلیدی از جمله ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و سیری برگزار کرد.
رسانههای دولتی از سامانههای پیشرفته موشکی مانند خرمشهر-۴ خبر دادند که توان حمل کلاهکهای خوشهای تا برد بیش از ۲ هزار کیلومتر (۱,۲۴۲ مایل) را دارد. مقامهای ایرانی تأکید کردند که ناوهای آمریکایی یواساس آبراهام لینکلن و یواساس جرالد آر. فورد در برد این موشکها قرار دارند. این رزمایشها بهعنوان نمایش بازدارندگی و پاسخی به افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه معرفی شد.
در هفتههای اخیر، مقامهای آمریکایی از جمله ترامپ خواستار گنجاندن برنامه موشکی ایران در مذاکرات شدهاند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز به رئیسجمهور آمریکا گفته است هر توافقی باید محدود کردن برد موشکهای ایرانی را در بر گیرد.
همزمان با برگزاری رزمایش، حمیدرضا مقدمفر، مشاور سپاه پاسداران، هشدار داد که پاسخ احتمالی ایران به هرگونه حمله آمریکا میتواند فراتر از اهداف نظامی بوده و داراییها و سرمایهگذاریهای مرتبط با آمریکا در منطقه را نیز شامل شود. این تهدید که به نگرانیهای مشخص ترامپ درباره شوک به بازارهای جهانی در صورت تلافی ایران اشاره داشت، بیانگر راهبرد گستردهتر تهران برای هشدار دادن درباره پیامدهای هرگونه حمله آمریکاست.
دیپلماسی در برابر واقعگرایی سیاسی
ایران بارها تاکید کرده که مذاکرات فعلی صرفا به پرونده هستهای محدود است؛ با این حال پیامهای نظامی در خلیج فارس کارکردی دوگانه دارد: بازدارندگی در برابر تشدید تنش از سوی آمریکا و نمایش عزم داخلی و منطقهای.
از منظر واشنگتن، همزمانی دیپلماسی محتاطانه و سیگنالهای تهاجمی، فضایی دشوار ایجاد میکند. آمریکا اعلام کرده که شکست در دستیابی به توافق میتواند پیامدهایی داشته باشد و به تشدید نظامی یا اقتصادی اشاره کرده است. در مقابل، تهران تلاش کرده مواضع دفاعی خود را بهعنوان سپری برای حفاظت از منافع راهبردیاش معرفی کند و بر حاکمیت، بازدارندگی و اعتبار برنامه هستهای خود تأکید داشته باشد.
مسیرها و چالشها
اگرچه اظهارات وزیر امور خارجه ایران از پیشرفتهای روندی در برخی ابعاد پرونده هستهای حکایت دارد، اما مسائل حیاتی همچنان حلنشده باقی ماندهاند. گفته میشود آمریکا بهدنبال تضمینهایی درباره فعالیتهای هستهای ایران، محدودیتهای گستردهتر موشکی و رفتار منطقهای تهران است مسائلی که ایران میگوید خارج از دستورکار ژنو بودهاند.
این اختلاف نشاندهنده محدودیتهای ساختاری پیش روی مذاکرهکنندگان است.
در همین حال، سیاستگذاران آمریکایی که نسبت به نفوذ منطقهای و توان نظامی رو به گسترش ایران نگراناند، تحت فشار داخلی هستند تا هر توافقی شامل محدودیتهای قابل راستیآزمایی باشد. احتمال بنبست همچنان بالاست و نمایشهای نظامی در خلیج فارس همزمان نقش بازدارندگی و اهرم فشار را ایفا میکند.
مسیر پیش رو باریک و پرخطر به نظر میرسد. سیگنالهای خوشبینانه، واقعیت اصلی را تغییر نمیدهد: ایران مواضع تثبیتشدهای درباره مسائل راهبردی کلیدی دارد. اصرار ایران بر حاکمیت در حوزه برنامه هستهای و موشکی، در کنار مانورهای نظامی آشکار، نشان میدهد هرگونه پیشرفت نیازمند تنظیم دقیق و اعتمادسازی است، امری که همچنان میان تهران و واشنگتن غایب به نظر میرسد.
ناتوانی در آشتی دادن این مواضع میتواند به تشدید تنشها منجر شود و چرخهای از نمایشهای نظامی، فشار اقتصادی و لفاظیهای تلافیجویانه را رقم بزند. اگرچه ژنو بستری برای مراحل بعدی گفتوگو فراهم کرده، اما محیط راهبردی زیرین شکلگرفته از استقرار نظامی آمریکا، تحرکات موشکی ایران و خطوط قرمز ایران نشان میدهد دستیابی به یک گشایش دیپلماتیک همچنان شکننده است.
در تصویر کلیتر، این وضعیت بر شکنندگی هر توافق احتمالی در محیطی پرنوسان تأکید دارد؛ محیطی که در آن دیپلماسی، بازدارندگی و سیاست داخلی در هم تنیدهاند.
برای هر دو طرف، واشنگتن و تهران، پرسش اصلی این است که آیا هر نتیجه معناداری در مذاکرات هستهای میتواند از میان جریانهای متقاطع لفاظیها، حضور نظامی و الزامات راهبردی تثبیتشده جان سالم به در ببرد یا نه؟
